Het webinar van gisteren, 17 december, over het Ontwerp-Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG) en de Kaderrichtlijn Water (KRW) gaf een somber en confronterend beeld van wat de komende jaren op de fruitteeltsector afkomt. De gepresenteerde cijfers laten slechts een deel van de werkelijkheid zien. Vooral de maatregelen in de 250-meterzones rondom Natura 2000-gebieden en mogelijke aanvullende KRW-maatregelen hebben verstrekkende gevolgen voor een groot aantal fruitteeltbedrijven in de provincie.
Het UPLG richt zich op het realiseren van natuurherstel, waterkwaliteit en stikstofreductie. Dit heeft grote consequenties voor landbouwstructuren, bedrijfsvoering en ruimtelijke indeling. Het UPLG heeft een maximale planperiode van tien jaar.
De NFO volgt dit dossier intensief, voerde eerder deze week een gesprek met gedeputeerden en beleidsmedewerkers en bereidt een uitgebreide zienswijze en inspreekreactie voor.
Webinar voor fruitteelt
Er zijn inmiddels meerdere webinars gehouden over onderdelen van het UPLG: stikstof, veenweide, essentiële percelen natuur, ruimtelijke opgaven en specifiek fruitteelt. Dit laatste webinar vond gisteren plaats.
Het webinar dat was toegespitst op de fruitteelt bracht slechts in beperkte mate duidelijkheid voor telers. Veel essentiële vragen bleven onbeantwoord, onderbouwing van maatregelen ontbreekt deels en de provincie kon op meerdere onderdelen nog geen richting geven. De onzekerheid voor telers neemt daarmee verder toe.
Het webinar voor fruitteelt is hier terug te kijken. De andere webinars over het UPLG zijn terug te kijken via de website van de provincie.
Fruitteeltsector in Utrecht (volgens de presentatie)
• 158 fruitteeltbedrijven, samen ca. 2100 hectare
• Gemiddeld 13,6 hectare per bedrijf
• 44,5 hectare biologische teelt (2%)
• Veel jonge ondernemers en opvolgers
• Sterke inzet op innovatieve technieken (precisie, emissiereductie)
Daarnaast toonde de provincie trends in het middelengebruik bij appel en peer, uitgesplitst naar schimmels, insecten/mijten en onkruidbestrijding.
Opgaven volgens de provincie: biodiversiteit en waterkwaliteit
De provincie benoemde in het webinar twee hoofduitdagingen voor de fruitteelt:
De provincie erkent dat de herkomst van deze stoffen nog niet bekend is. Verschillen tussen oppervlaktewatermetingen (weinig overschrijdingen) en diep grondwater (wel overschrijdingen) zijn nog niet verklaard. Dit maakt het onduidelijk of maatregelen richting de fruitteeltsector wetenschappelijk te onderbouwen zijn.
De provincie gaf aan dat stoffen die decennia geleden gebruikt zijn alsnog in het diepe grondwater kunnen worden aangetroffen. Daarmee is de relatie tussen huidige teeltpraktijk en gemeten kwaliteit nog niet vastgesteld.
Fruitteelt in grondwaterbeschermingsgebieden
• Circa 11 bedrijven in de provincie Utrecht hebben één of meer percelen in deze gebieden
• Het gaat om 16 tot 20 hectare, ongeveer 1% van het gedeclareerde fruitareaal
• Bedrijven verschillen sterk in het aandeel dat in zo’n gebied ligt: variërend van enkele procenten tot 100%.
250-meterzones rondom Natura 2000: ingrijpende beperkingen
De grootste impact van het UPLG op de fruitteelt zit echter niet in de grondwaterbeschermingsgebieden, maar in de 250-meterzones rondom Natura 2000.
De provincie noemde drie ingrijpende maatregelen in deze zones:
De provincie heeft nog geen antwoorden op cruciale vragen over de onderbouwing van deze maatregelen:
– waarom precies 250 meter
– wat de feitelijke depositiebijdrage van fruitteelt is
– of bemesting onder de bomen via druppelirrigatie daadwerkelijk tot depositie leidt
– of er juridische basis is om ‘geen gewasbescherming’ op deze schaal af te dwingen.
De vrijstelling voor gewasbescherming rond Natura 2000 is per direct vervallen. Telers moeten bewijzen dat gebruik geen negatieve effecten veroorzaakt, maar de provincie erkende dat er nog geen methode bestaat om dit te toetsen. Doordat er geen toetsingskader beschikbaar is, ontstaat juridische onzekerheid die de kans op handhaving vergroot. In Utrecht zijn nog geen handhavingsverzoeken ingediend, maar dat dat gaat gebeuren is niet uit te sluiten. In andere provincies is dit al wel het geval.
Gedeeltelijke ligging in kwetsbaar gebied raakt het hele bedrijf
Als een deel van een perceel binnen de 250-meterzone rondom Natura 2000 valt, gelden de maatregelen voor het volledige bedrijf. Gangbare en biologische teelt combineren is in de praktijk vaak onmogelijk. Voor veel bedrijven betekent dit dat enkele procenten binnen de zone al tot volledige omschakeling of forse beperkingen leiden.
Deze realiteit was niet zichtbaar in de provinciale cijfers en de impact is groter dan gepresenteerd.
Kwetsbare gebieden
De provincie gaf aan dat uit gesprekken met o.a. de NFO blijkt dat zelfs een klein deel van het perceel in een kwetsbaar gebied al leidt tot beperkingen op bedrijfsniveau. Twee teeltsystemen (gangbaar en biologisch) naast elkaar organiseren, wordt door de provincie onmogelijk geacht. Dit versterkt de impact substantieel, maar is niet terug te zien in de cijfers die getoond werden in de presentatie.
Tijdspad van maatregelen
UPLG – 100 kg N uit organische mest in 250-meterzones
→ beoogd per 1 januari 2027
KRW – mogelijk verbod op middelen in grondwaterbeschermingsgebieden
→ 1 januari 2028 of 1 januari 2029
KRW/Natura 2000 – maatregelen in watersystemen (peilverhoging)
→ datum nog onbekend
Natura 2000 – vervallen vrijstelling gewasbescherming
→ per direct
De provincie gaf geen duidelijkheid over het proces, het tempo of mogelijke aanvullende stappen. “Daar kunnen we nu niets over zeggen”, was regelmatig het antwoord. Dit vergroot onzekerheid en vermindert investeringsbereidheid van ondernemers.
KRW: diepe grondwatermetingen en mogelijke aanvullende maatregelen
De provincie lichtte toe dat vanuit de KRW ook buiten de 250-meterzones aanvullende maatregelen mogelijk zijn.
Tegelijkertijd geeft de provincie aan dat veel feiten nog ontbreken en dat het huidige onderzoek nog geen duidelijke richting geeft. Hierdoor is niet uit te sluiten dat maatregelen worden genomen zonder dat effecten of herkomst van middelen daadwerkelijk aan fruitteelt zijn toe te schrijven.
Nadeelcompensatie
De provincie gaf aan dat bij formele besluiten het recht bestaat op nadeelcompensatie. Een onafhankelijke commissie beoordeelt of er substantiële schade is. Het webinar gaf geen duidelijkheid over hoogte, criteria, tijdlijnen of praktische toepasbaarheid van compensatie.
Inzet van de sector en voorbereiding zienswijze
De NFO werkt aan een zienswijze op het Ontwerp-UPLG (inmiddels hebben we meer dan 30 A4-tjes aan input, praktijkvoorbeelden en correspondentie verzameld die onze zienswijze onderbouwen. Wij roepen telers op om relevante informatie en signalen met ons te blijven delen). In de zienswijze en ook in de inspreekreactie die we voorbereiden, nemen we ook mee dat het webinar naar mening van de NFO onvoldoende helderheid heeft gebracht over onderbouwing, juridische kaders, fasering en proportionaliteit van maatregelen.
Afgelopen week spraken Sander Bos, Erik van Haarlem en Pierre Jongerius met gedeputeerden Has Bakker en Mirjam Sterk.
Tijdens dat gesprek is onder andere onderstreept dat de impact op fruitbedrijven aanzienlijk groter is dan uit de provinciecijfers blijkt en dat maatregelen op een klein deel van een perceel het hele bedrijf ontwrichten.
De komende periode zet de NFO zich in om o.a. onderstaande voor te bereiden:
Ook buiten Utrecht alert zijn
Omdat de provincie geen duidelijkheid kon bieden over de onderbouwing en juridische houdbaarheid van maatregelen, is de verwachting dat vergelijkbare discussies in andere provincies zullen ontstaan. Utrecht werkt nauw samen met omliggende provincies en fungeert naar verwachting als voorloper voor bredere beleidsvorming. De eerste signalen dat andere provincies werken aan vergelijkbaar beleid heeft de NFO inmiddels ontvangen.
